Sprawozdanie z konferencji „Praca – nagroda za karę”

Dnia 17 grudnia 2007 roku w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica odbyła się konferencja „Praca – nagroda za karę” poświęcona polskiemu modelowi resocjalizacji przez pracę. Konferencja została zorganizowana przez Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej, Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej oraz Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego w ramach programu EFS EQUAL Koalicja Powrót do Wolności.

Konferencja była olbrzymim sukcesem – najlepiej o tym świadczą opinie samych uczestników. Jak powiedział jeden z uczestników – specjalista ds. tyflologii Polskiego Związku Niewidomych Michał Żejmis: „Z racji mojej pracy uczestniczę w wielu konferencjach. Ze stu ostatnich, w  jakich uczestniczyłem, ta była jedną z trzech, które była naprawdę świetne.”

Jednak nie tylko treść merytoryczna była godna pochwały, również frekwencja na konferencji zaskoczyła samych organizatorów – sala była wypełniona po brzegi. Przyszli między innymi: funkcjonariusze Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej, delegowani przez Komendę Stołeczną Policji funkcjonariusze z komend powiatowych i rejonowych oraz z Wydziału Prewencji KSP, liczni przedstawiciele Urzędu ds. Cudzoziemców, dyrektorzy i pracownicy DPSów, reprezentanci organizacji pozarządowych, kuratorzy sądowi, pracownicy socjalni, osadzeni, uchodźcy. Dopisali także studenci: Wydziału Prawa i Administracji UW, a także liczna reprezentacja WSPR „Pedagogium” na czele z dziekanem dr hab. Mikołajem Winiarskim, prof. UKSW  oraz z dyrektor ds. studenckich i organizacyjnych – dr Beatą Nowak oraz słuchacze studiów podyplomowych z Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW.

Konferencję rozpoczął pan Włodzimierz Paszyński, Zastępca Prezydenta m.st. Warszawy wraz z dr Moniką Płatek, Prezeską Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Prawnej oraz dr Anną Rosner, wykładowczynią Wydziału Prawa i Administracji UW.

Zaraz po otwarciu konferencji wystąpiła pani Marina Hulia z Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Prawnej z multimedialną prezentacją, przygotowaną przez Grzegorza Borka –  studenta WPiA UW, przedstawiającą osiągnięcia Koalicji „Powrót do Wolności” w zakresie probacji. Uczestnicy konferencji mogli zobaczyć między innymi zdjęcia osadzonych wykonujących prace remontowe na rzecz placówek kultury oraz organizujących wernisaże, gdzie spotykali się profesorowie, ministrowie, ambasadorowie, studenci, dzieci i wysocy urzędnicy. Dowiedzieliśmy się również o tysiącach kolorowanek, wyprodukowanych w zakładach karnych, mnóstwie zakładek, piórników i woreczków na buty, własnoręcznie uszytych dla dzieci z ośrodków dla uchodźców, a także o przedstawieniu, które więźniarki z AŚ Grochów przygotowały specjalnie dla małych uchodźców, czy o tym że więźniowie nawet opłacają pobyt dzieciaków w przedszkolu ze środków zarobionych na przykład przy sprzątaniu jednostki. Zobaczyliśmy, jak osadzeni zajmują się niepełnosprawnymi oraz współpracują z uchodźcami.

Pani Marina Hulia opowiadała również o wystawach, które miały zacierać różnice pomiędzy osadzonymi albo uchodźcami, a ludźmi z ulicy –  „Obcy wśród swoich, swój wśród obcych” oraz „Zakazane twarze” prezentowanymi na stacji metra.

Zaprezentowana została również działalność artystyczna, która rozwinęła się dzięki staraniom Koalicji – najpierw powstała grupa artystyczna „Oddech”, w której studenci doskonałymi spektaklami choreograficznymi uświetniali ekspozycje. Potem dołączyli do nich więźniowie. Próby odbywały się w AŚ Warszawa-Służewiec, występy na wolności, na konferencji „Prawo na co dzień”. Potem prezentowany był zespół kobiecego tańca kaukaskiego „Droga” z AŚ Grochów. Bohaterki reportażu „Skazane na taniec” z tygodnika „Polityka” mają regularne próby w więziennej świetlicy, piękne stroje i doskonalą taneczny kunszt pod okiem zawodowego choreografa z Inguszetii Movlat Giri Czerkijeva. Zobaczyliśmy także zdjęcia męskiego zespołu tańca kaukaskiego zespołu „Dżygit” z AŚ Służewiec oraz trzeci zespół ze Służewca – „Jestem za”, jedyny w Polsce, który gra czeczeńską muzykę. Członkowie zespołu piszą własne teksty do piosenek, komponują muzykę, tworzą. Dowiedzieliśmy się, że siedem, osiem razy w miesiącu zespoły  autokarem wyjeżdżają zza krat na wolność, koncertując w jednostkach penitencjarnych, domach kultury, licznych ośrodkach dla uchodźców, a nawet w pięknym pałacu Tyszkiwiczów-Potockich i Kazimierzowskim. W późniejszej części konferencji można było także zobaczyć i wysłuchać te zespoły na żywo.

Następne było wystąpienie generała Pawła Nasiłowskiego – Zastępcy Dyrektora Generalnego Służby Więziennej, który odczytał list od Ministra Sprawiedliwości dr. hab. Zbigniewa Ćwiąkalskiego, prof. UR, który niestety nie mógł uczestniczyć w konferencji. Później pan generał, posługując się multimedialnymi materiałami, przedstawił stan probacji w Polsce zarówno od strony prawnej jak i praktycznej a także projekt postulowanych zmian. Szczególnie wyeksponowane były dokonania Stowarzyszenia im. H.Ch. Kofoeda z Siedlec.

Po wystąpieniu generała Nasiłowskiego Dyrektor Okręgowy SW w Warszawie płk Arkadiusz Dmowski nagrodził funkcjonariuszy Służby Więziennej, którzy, nie będąc koordynatorami programu, z dużym zaangażowaniem pracowali przy realizacji programu Koalicji „Powrót do Wolności”, byli to: Justyna Sychora z AŚ Warszawa-Mokotów, Arleta Szewczyk z AŚ Warszawa-Grochów, Małgorzata Śliwka i Katarzyna Winiarek z AŚ Warszawa-Służewiec oraz Andrzej Enkiel z AŚ Grójec. Dyplomy Koalicji „Powrót do Wolności” oraz wedlowskie torciki imienne otrzymały wolontariuszki Koalicji, studentki WSPR „Pedagogium”: Katarzyna Gałkowska, Karolina Wiśniewska oraz Marta Żandarska.

Później przyszedł czas na zajęcie się kwestią probacji od strony prawnej. Pani Urszula Wieczorek – sędzia Sądu Okręgowego w Warszawie oraz przedstawicielka stowarzyszenia „Iustitia” opowiadała o obowiązującym stanie prawnym oraz o praktyce stosowania kar probacyjnych przez polskie sądy. Zwróciła szczególną uwagę na problem młodych sędziów, którzy orzekają kary w zawieszeniu, które nie są traktowane poważnie przez sprawców, co powoduje, że potem w razie recydywy dostają oni odwieszoną karę o bardzo wysokim wymiarze, do czego nie musiałoby dochodzić, gdyby lepiej posługiwano się karami wolnościowymi.

Z kolei pani Katarzyna Lasota – kurator II Zespołu Kuratorskiej Służby Sądowej Sądu Rejonowego dla Warszawy Śródmieścia przedstawiła probację od strony praktycznej, tak jak ją widzą kuratorzy. Bardzo chwaliła małe organizacje pozarządowe, które dzięki bardziej personalnemu podejściu do osoby pracującej zapewniają zarówno lepszy nad nią nadzór, jak i większe szanse na resocjalizację i tym samym pozytywny skutek kary, co sprawia, że cały system staje się bardziej efektywny.

Po poznaniu opinii osób zajmujących się karami wolnościowymi z urzędu, wypowiadali się przedstawiciele instytucji, które skorzystały na pracy skazanych. Dyskusję prowadził pan Krzysztof Pawłowski. Prof. dr hab. Krzysztof J. Jakubowski – dyrektor Muzeum Ziemi PAN opowiedział o tym, jak skazani pomagali w odnowieniu budynku, ochoczo rozszerzając nawet zakres robót. Prace wolontariackie skazanych poszerzają istotnie możliwości remontowe muzeum, ponieważ dysponuje ono jednym etatem konserwatora. Pan Janusz Piłatowicz – dyrektor Domu Pomocy Społecznej opowiadał o opiece i pomocy skazanych dla starszych osób z chorobą Alzheimera oraz o występach więziennych zespołów w jego placówce. Pani Bożena Myszak z Urzędu ds. Cudzoziemców chwaliła zespoły występujące dla uchodźców i mówiła o tym, jak bardzo obcokrajowcy byli wzruszeni tym, że ktoś interesuje się ich kulturą, opisywała przyjęcia przygotowane przez nich w podziękowaniu za występy. Pani Myszak przygotowuje organizacyjnie przedszkole dla dzieci uchodźców na terenie ośrodka w Mosznej i dlatego z wielkim zadowoleniem przyjęła od wolontariuszy-osadzonych znaczną ilość przydatnych materiałów: kolorowanek, piórników, zakładek itp. Pan Edward Durys – dyrektor kina „Femina”, gdzie osadzeni razem z dziećmi uchodźców razem oglądają filmy w ramach „Dni bez krat”, mówił o tym jak w ramach podziękowań kobiety osadzone z AŚ Grochów wymieniły tapicerkę na 30 krzesełkach zniszczonych przez wandali. Naprawione krzesełka dostarczył do „Feminy” z aresztu krzepki skazany z Grochowa.

W ten sposób dobiegła końca pierwsza sesja konferencji, w trakcie której znalazł się jeszcze czas na krótką dyskusję. Po obiedzie wszyscy wrócili na salę, by wysłuchać przemówienia pułkownika Arkadiusza Dmowskiego – Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej w Warszawie, który otworzył drugą sesję – „Praca za kratami”.

Następnie miała miejsce „dyskusja w zamkniętym gronie”, w której uczestniczyli: pan Andrzej Enkiel z AŚ Grójec, panie Małgorzata Śliwka i Katarzyna Winiarek z AŚ Służewiec oraz pan Michał Lenart z ZK Żytkowice, a moderatorką była pani Paulina Wiktorska. Pan Andrzej Enkiel przedstawił sytuację Aresztu Śledczego w Grójcu, który jest niewielką jednostką, gdzie ze względu na charakter osadzenia tylko nieznaczna liczba osób kwalifikuje się do pracy na zewnątrz. Dlatego zaproszono na występy zespoły działające przy zakładach karnych w ramach programu Equal, które wykonują m.in. tańce kaukaskie oraz tańczące dzieci z Ośrodka dla Uchodźców z Czeczenii. Już w dwa miesiące po tym zdarzeniu, osadzeni przekazali temu ośrodkowi, jako wyrazy wdzięczności, dużą ilość własnoręcznie zrobionych kolorowanek dla dzieci.

Panie funkcjonariuszki z AŚ Służewiec mówiły o tym, że w ich zakładzie nawet wychowawcy, którzy nie biorą udziału w programie twierdzą, że łatwiej się pracuje z tymi osadzonymi, którzy wychodzą poza mury, a nie spędzają 23 godziny w celi, oraz że widoczna jest poprawa zdolności społecznych i komunikacyjnych, którą powoduje kontakt więźniów ze światem na zewnątrz. Pan Michał Lenart podkreślał praktyczne znaczenie, jakie dla osadzonych ma praca, nawet w ramach nieodpłatnego wolontariatu, która jest uwzględniana przy orzekaniu o warunkowym przedterminowym zwolnieniu – zwłaszcza, że zakład karny w Żytkowicach przeznaczony jest dla recydywistów.

Później odbyła się debata osób z drugiej strony krat – osadzonych i byłych osadzonych, którzy mieli okazję uczestniczyć w programach Koalicji „Powrót do Wolności”. W dyskusji wzięło udział 5 osób: dwóch skazanych odbywających karę w AŚ Warszawa-Mokotów, po jednym skazanym z OZ Popowo (ZK Warszawa-Białołęka) oraz z ZK w Żytkowice, dyskusję prowadziła dr Marta Wołowicz.

Każdy z panów, zgodnie z prośbą prowadzącej opowiedział: w jaki sposób rozpoczął pracę wolontariacką poza murami jednostki penitencjarnej; z jakimi nadziejami lub obawami szedł do nowej pracy, kto był motorem sprawczym podjęcia przez niego tej pracy –  kto zachęcił, zaproponował, zdopingował; czym różni się taka praca od normalnego zatrudnienia w trakcie odbywania kary; co aktualnie robi – tj. gdzie pracuje jako wolontariusz i na czym polega jego praca; czy lubi tę pracę, jeśli tak, to dlaczego oraz czego oczekuje od lub po tej pracy.

Żaden z rozmówców nie narzekał na ten rodzaj zatrudnienia. Każdy z nich odbierał to jako swoistą nagrodę, a niektórzy także jako szansę dla siebie, wiążąc swoje zaangażowanie wolontariackie z ewentualnym przyszłym warunkowym przedterminowym zwolnieniem.

Część z panów twierdziła, że praca, która daje im zadowolenie i satysfakcję np. wykonywanie rysunków do kolorowania przez małych uchodźców z Czeczenii i Inguszetii, nie jest w ich rozumieniu pracą, bo przecież praca to trud i nie zawsze przyjemność, a to co robią dla uchodźców daje im zwyczajną ludzką satysfakcję, więc to raczej nie praca.

Na zakończenie wraz z podziękowaniami za rozmowę od prowadzącej usłyszeli życzenia, aby znaleźli w życiu taką pracę, która nie będzie dla nich mozołem, lecz przyjemnością. Wtedy będą mogli powiedzieć, że wygrali resztę swojego życia.

W ostatnim przemówieniu na konferencji dr Monika Płatek zaprezentowała ciekawy, choć smutny temat podwójnego wykluczenia jakie jest udziałem kobiet-osadzonych. Z jednej strony podlegają one ostracyzmowi jako osoby skazane, z drugiej – jako kobiety nie pasują do stereotypu kryminalisty-mężczyzny, co sprawia, że są karane surowiej. Ze względu na ich małą liczbę w systemie karnym mają one też mniej możliwości rozwoju czy pracy – dla tak niewielu osób pewne programy nie są po prostu prowadzone.

Po tym wykładzie nastąpiła krótka dyskusja, która była ostatnim merytorycznym punktem konferencji.

Podczas wszystkich przerw uczestnicy konferencji mieli okazję podziwiać występy zespołów, o których sukcesach dowiedzieli wcześniej się z wystąpienia pani Mariny Hulii. Zespoły „Dżygit” z AŚ Warszawa-Służewiec, „Droga” z AŚ Warszawa-Grochów i „Jestem Za” z AŚ Warszawa-Służewiec dały wspaniały popis swoich umiejętności i wzbudziły powszechne zainteresowanie – tak wielkie, że wszyscy chętni na podziwianie ich występów nie mogli pomieścić się w sali. Kobiety z zespołu „Droga” zostały szczególnie wyróżnione – po występie pani Aleksandra Pawlicka wręczyła im prezenty od redakcji tygodnika „Przekrój”.

Przez cały czas trwania konferencji w foyer można było podziwiać zdjęcia pana Wojciecha Wełnickiego na wystawie „W poszukiwaniu kobiety – za kratami”. Kolekcja tych czarno-białych reprodukcji artystycznych fotografii cieszyła się dużym zainteresowaniem. Obecnie zdjęcia te służą jako dekoracja w AŚ Warszawa-Grochów. Na sali natomiast można było podziwiać rękodzieła ze wszystkich jednostek penitencjarnych okręgu warszawskiego: kolorowanki, zakładki do książek, woreczki na buty, piórniki, zabawki z zapałek itp. Wszystkie rękodzieła skazanych pojechały do małych uchodźców.

Konferencja zakończyła się bankietem, kiedy, w już mniej formalny sposób, można było raz jeszcze podsumować działalność Koalicji i wzajemnie pogratulować sobie sukcesów.

Autorzy sprawozdania: Grzegorz Borek, dr Marta Wołowicz