Zobaczyliśmy czego nie widać

Dnia 22 listopada 2007r. o godzinie 17:00 w siedzibie Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Prawnej odbyło się pierwsze z trzech spotkań poświęconych kryminalistyce i kryminologii z cyklu „Czwartki z paragrafem”. Staraliśmy się zobaczyć, czego nie widać, czyli nowe kierunki kryminalistyki. Prelegentami byli prof. dr hab. Tadeusz Tomaszewski – Dziekan Wydziału Prawa i Administracji UW oraz podinsp. Tomasz Bednarek – Naczelnik Laboratorium Kryminalistycznego.

Głos jako pierwszy zabrał prof. dr hab. Tadeusz Tomaszewski, który przedstawił teoretyczne aspekty kryminalistyki. Dzięki multimedialnej prezentacji wszyscy uczestnicy spotkania mogli na własne oczy zobaczyć wariograf. Jego wynalazca Leonard Keeler po raz pierwszy użył go 2 lutego 1935 roku w Portage w Wisconsin. Prezentacja umożliwiła również zapoznanie się z siatką pojęciową, m.in,.czym jest kryminalistyka, palinologia, osmologia, daktyloskopia, fonoskopia i wiele innych. Poniżej przedstawiamy Państwu definicje ww. pojęć.

Następnie podinsp. Tomasz Bednarek pokazał praktyczną stronę kryminalistyki. Daktyloskopia, będąca królową technik, okazała się najskuteczniejszą techniką śledczą. Dzięki prelegentowi dowiedzieliśmy się, że na indywidualny zapach pojedynczego człowieka składa się około 401 składników. Dodatkową atrakcją była „wycieczka” po laboratorium kryminalistycznym-uczestnicy poznali strukturę oraz jakie są wydziały i czym dokładnie się zajmują.

Wśród uczestników temat spotkał się z wyraźnym zainteresowaniem, czego przykładem były pytania i dyskusja. Dzięki niej poznaliśmy tajniki pracy psów, wskazówki dla policjantów przybywających na miejsce popełnienia przestępstwa – „ Miej oczy otwarte, usta zamknięte, a ręce trzymaj przy sobie” oraz staraliśmy się zobaczyć, czego nie widać -J Uważam, że nasze kolejne spotkanie możemy zaliczyć do udanych. Temat był ciekawy, a przede wszystkim zainteresował uczestników.

Zapraszam na kolejne spotkanie z cyklu „Czwartki z paragrafem”, które odbędzie się 18 grudnia 2007 roku o godzinie 17:00 w siedzibie PSEPu. Tym razem będziemy zgłębiać tajniki kryminologii.

SERDECZNIE ZAPRASZAM.

Katarzyna Syroka

CZWARTEK Z PARAGRAFEM

ZOBACZYĆ CZEGO NIE WIDAĆ - NOWE KIERUNKI KRYMINALISTYKI

Prof. dr hab. TADEUSZ TOMASZEWSKI, Dziekanem WPiA UW

&

Podinsp. TOMASZ BEDNAREK, Naczelnikiem Laboratorium Kryminalistycznego KSP

Kryminalistyka - nauka o taktycznych zasadach i sposobach oraz o technicznych metodach i środkach rozpoznawania, a także wykrywania prawnie określonych, ujemnych zjawisk społecznych, a w szczególności przestępstw i ich sprawców oraz udowadniania istnienia lub braku związku między osobami a zdarzeniami. Pokrewna jej jest kryminologia zajmująca się osobowością sprawcy oraz warunkami i przyczynami jego czynu.

Kryminalistyka posiada 4 podstawowe funkcje:

• rozpoznawcza
• wykrywcza
• dowodowa
• zapobiegawcza

Technika śledcza składa się z kilku działów, a najważniejsze to:

• mechanoskopia;
• daktyloskopia;
• grafologia;
• fonoskopia;
• traseologia;
• badanie mikrośladów;
• badanie kodu DNA;
• fotografia kryminalistyczna;
• balistyka;
• w miarę rozwoju nauki i techniki powstają kolejne działy

MECHANOSKOPIA mechané maszyna + skopeín patrzeć) - technika śledcza badająca ślad pozostawiony przez narzędzie użyte przez sprawcę przestępstwa. Każda powierzchnia tnąca pozostawia swój niepowtarzalny ślad będący odwzorowaniem wszelkich nierówności, jakie na sobie posiada, powstałych w procesie produkcji lub czynności przystosowujących narzędzie do dokonania przestępstwa. Mikroskopowe badania np. przeciętej nożycami kłódki pozwalają określić ślad powierzchni ostrza narzędzia (wykonywana jest zawsze fotografia), materiał z jakiego jest wykonane (czasem pozostają cząstki ostrza narzędzia, które badane chromatografem ujawniają skład stopu, metalu z jakiego je wykonano, miejsce produkcji itp.). Mechanoskopia określa także typ narzędzia, siłę, jakiej użyto posługując się tym narzędziem i in. Wszystko to służy temu, by metodą badań porównawczych wskazać spośród narzędzi zabezpieczonych u podejrzanych to, którego użyto (sprawca), lub wyeliminować te narzędzia.

Mechanoskopia wykorzystuje również różne zjawiska fizyczne i chemiczne, charakterystyczne dla wybranych materiałów z jakich zbudowany jest przedmiot. Na przykład bardzo częstą metodą identyfikacji szkła jest badanie jego współczynnika załamania (refrakcji). Taki współczynnik może być określony nawet dla małej próbki o średnicy nie większej niż średnica ludzkiego włosa.

DAKTYLOSKOPIA (daktylos - palec i skopeo - patrzę, oglądam) - technika śledcza zajmująca się badaniami porównawczymi linii papilarnych w celu ustalenia sprawcy czynu zabronionego (przestępcy). Linie papilarne każdego człowieka cechuje niepowtarzalność odkryta już w XIX wieku. Nowoczesne metody ich rejestracji, przechowywania, katalogowania i wykorzystania praktycznego opracowano już w latach 30. XX wieku. Dopiero jednak po II wojnie światowej daktyloskopia stała się powszechna przy ustalaniu tożsamości sprawcy. Pobieranie odcisków linii papilarnych od osób mogących mieć związek z jakimś zdarzeniem przestępczym, świadków, zatrzymanych itp. odbywa się najczęściej metodą tradycyjną poprzez przyłożenie opuszków palców do poduszki pokrytej czarnym tuszem, a następnie odciśnięcie tychże na karcie rejestracyjnej lub daktyloskopijnej, gdzie pozostawiają czarny ślad przebiegu linii papilarnych.

Pobieranie śladów daktyloskopijnych z miejsca zdarzenia polega na pokryciu przy użyciu delikatnego pędzelka przedmiotu lub jego części argentoratem, a następnie usunięciu jego nadmiaru tymże pędzelkiem. Pozostały po tych czynnościach argentorat przylega tylko do zatłuszczonej powierzchni będącej śladem dotyku palców, dłoni przestępcy. Następnie pokrywa się to miejsce czarną folią daktyloskopijną, którą po odklejeniu zabezpiecza się wraz z odbitym na niej śladem linii papilarnych przezroczystą folią ochronną. Pobieranie, katalogowanie, przetwarzanie odcisków linii papilarnych metoda tradycyjną, tj. przy pomocy czarnego tuszu, było zawsze kłopotliwe. Dlatego prowadzono rozliczne badania nad wprowadzeniem innych metod. W Polsce Krzysztof Wrona próbował w latach 80. XX w. zastosować fotografię kirlianowską, w USA 20 lat później opracowano skanowanie opuszków palców powszechnie wprowadzone na amerykańskich lotniskach i konsulatach (wizy) po wydarzeniach z 11 września 2001 r. Skanowanie prawdopodobnie wyprze niedługo metodę tradycyjną.

Bada się również odciski linii papilarnych z wewnętrznych powierzchni dłoni (cheiroskopia) oraz        z palców i powierzchni oporowych stóp (podoskopia). W podobny sposób badać można również ślady czerwieni wargowej (cheiloskopia).Istnieją również domowe sposoby na ujawnianie odbitek, np. pyłem metalicznym czy drobnymi proszkami. Powszechnie używana forma "odciski palców" jest błędna. Poprawna nazwa to odbitki linii papilarnych, ponieważ na powierzchni znajduje się odbitkę palca, a nie odcisk.

GRAFOLOGIA - w kryminalistyce: technika śledcza polegająca na badaniu autentyczności pisma      i ustalania tożsamości jego autora, bądź potwierdzenia lub wykluczenia osoby z kręgu podejrzanych. Kształt nakreślonych znaków pisarskich, wielkość, kąt ich pochylenia, tempo i nacisk narzędzia pisarskiego, jego rodzaj oraz wszystkie inne cechy pisma (wielkość odstępów miedzy słowami, znakami, stosowane skróty) charakteryzują pismo każdego człowieka. Grafolog w niektórych przypadkach bada także rodzaj np. pasty długopisowej, tuszu czy atramentu gdy zachodzi przypuszczenie przerobienia oryginalnego dokumentu poprzez dopisanie czegoś lub nawet materiał (np. papier), na którym napisano badany tekst, ustalając czy nie usunięto zeń czegoś mechanicznie lub chemicznie, bądź czy papier ten jest autentyczny (np. dokument, co do którego zachodzi podejrzenie fałszerstwa).

Przy badaniach grafologicznych podejrzany musi napisać prawą i lewą ręką kilka razy (wymogi są różne ) tekst, co do którego istnieje podejrzenie, że on jest jego autorem. Często badania grafologiczne są potrzebne przy samobójstwach kiedy denat zostawił list pożegnalny - w sytuacji gdy zachodzi podejrzenie upozorowania samobójstwa. Tego rodzaju ekspertyzy bywają także stosowane w

FONOSKOPIA (z gr. phone – dźwięk, skopeo – patrzę) – technika śledcza mająca na celu zbadanie autentyczności nagrania, odtworzenie i spisanie treści rozmowy, identyfikację mówcy na podstawie analizy mowy. Do jej zadań należy także korekcja nagrań, mająca na celu poprawienie wyrazistości      i zrozumiałości mowy. W Polsce stosowana od początku lat 60. Pierwsza pracownia fonoskopii powstała w Zakładzie Kryminalistyki Komendy Głównej MO. Pierwsze publikacje z fonoskopii w Problemach Kryminalistyki, mające praktyczne znaczenie w uprawianiu tej dziedziny kryminalistyki, wyszły spod pióra Stanisława Błasikiewicza i Wiesława Bednarczyka, ekspertów ZK KGMO.            W połowie lat 60. na uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie Ch. Koristka rozpoczął badania dotyczące identyfikacji osób na podstawie głosu utrwalonego na taśmie magnetofonowej. Nowa dziedzina wiedzy została wówczas nazwana akustyką kryminalistyczną. Do tej pory możemy spotkać się często z tą nazwą (np. w zagranicznych artykułach). Zaznaczyć trzeba jednak, iż początki prób identyfikacji na podstawie dźwięku sięgają II wojny światowej, kiedy to pod uwagę brano rozpoznawanie głosu osób używających niemieckich wojskowych linii komunikacyjnych.

Wraz z rozwojem technicznym pojawiło się coraz więcej sposobów wzajemnej komunikacji, oraz jej zarejestrowania. Podstawowe rodzaje nagrań jakimi zajmuje się fonoskopia to:

• nagrania wykonane przez jednego z uczestników rozmowy lub zdarzenia;
• nagrania pochodzące z podsłuchów;
• nagrania ujawnione w trakcie przeszukania;
• nagrania powstałe przypadkowo;
• nagrania rejestrujące pracę np. centrów dowodzenia policji, rozmowy załogi samolotu z wieżą kontroli lotów, itp.

Polskie sądownictwo jako jedne z pierwszych na świecie (już w 1960 roku) dopuściło jako dowód w sprawie zapis fonoskopijny (było to nagranie magnetofonowe). Oczywistą rzeczą jest, że kiedy taki nośnik trafia w ręce fachowców, to pierwszą czynnością jest po prostu odsłuchanie co na nim zapisano. Przyjmuje się, że czas potrzebny do odsłuchania 1 minuty nagrania dobrej jakości wynosi ok. 1 godzinę, a jeśli nagranie jest złej jakości, to może się on wydłużyć nawet do 3 godzin. Po pierwszym odtworzeniu nagrania eksperci są w stanie ustalić takie dane techniczne zapisu jak: rodzaj dźwięku i jego nośnika, prędkość zapisu i jego częstotliwość, szum i charakter zakłóceń, oraz długość nagrania. Po odsłuchaniu wykonywana jest kopia nagrania przeznaczona do dalszego opracowywania. Kopia taka wykonywana jest w laboratorium, przy użyciu specjalistycznego sprzętu, tak aby nie utracić nic z utrwalonej informacji. Jeśli istnieje potrzeba, można wykonać korekcję nagrania poprzez np. minimalizację zakłóceń, korektę prędkości przesuwu taśmy, korektę położenia i skosu głowicy magnetofonu, kompresję i dekompresję sygnału itd.

BALISTYKA (słowo pochodzące z języka greckiego), to nauka, zapoczątkowana w średniowieczu, o miotaniu i ruchu pocisków oraz rakiet.

OSMOLOGIA  (gr.osmé - zapach, węch + lógos - nauka) jest to dział nauki zajmujący się badaniem właściwości i funkcjonowaniem zmysłu węchu oraz jego patologiami czy nieprawidłowym działaniem. W kryminalistyce - dział techniki kryminalistycznej zajmujący się zabezpieczaniem, przechowywaniem i badaniem śladów zapachowych ludzi z wykorzystaniem specjalnie wyszkolonych w tym zakresie psów, których zadaniem jest ustalenie zgodności zapachowej materiałem dowodowym (zabezpieczonym na miejscu zdarzenia), a materiałem porównawczym pobranym od osób. Badania śladów zapachowych ludzi zmierzające do ustalenia tożsamości osoby (sprawcy czynu przestępnego) są młodą dyscypliną w polskiej kryminalistyce. Mówiąc o śladach zapachowych należy zaznaczyć, że pojęcie to nie znajduje do końca swojego odniesienia do specyficznych struktur chemicznych, jest to bardziej funkcjonalne pojęcie, które związane jest z organizmami żywymi i dotyczy ono wyłącznie tych cząsteczek lub ich układów, które zdolne są do wywołania wrażenia węchowego („obrazu węchowego”).

Uwzględniając stosowane w kryminalistyce kryteria podziału, ślady zapachowe możemy zaliczyć do:

a) śladów substancjalnych (materialnych) - biorąc pod uwagę stopień zorganizowania materii, w której ślady powstają, tak jak do śladów materialnych w szerokim znaczeniu zaliczamy „... wszelkie odbicia powstałe jako następstwa jakiegoś oddziaływania na przedmioty materialne i pozostawione na tych przedmiotach (w tym również na ciele ludzkim), a także same przedmioty, ich szczątki, zmiany   w nich powstałe, zniekształcenia, ubytki, plamy, przemieszczenia przestrzenne w stosunku do innych przedmiotów, ruch, wszelkie możliwe do stwierdzenia zaszłości i zmiany zachodzące w nich w okresie obejmującym czas przed czynem przestępnym do chwili, w której działanie przestępne lub jego skutki ustały. Ponadto do śladów zaliczamy woń charakterystyczną dla samego przedmiotu, jego temperaturę, cechy fizyczne, chemiczne, biologiczne i inne”.                                                                 

b) mikrośladów - biorąc pod uwagę możliwość ich spostrzegania. Aktualnie urządzenia techniczne, ze względu na ich czułość, nie pozwalają na ujawnianie śladów zapachowych ludzi na miejscach zdarzeń. Zastosowanie metod technicznych, w szczególności do analizy zapachu ludzkiego, jak również późniejszego wykorzystania wyników tej analizy w procesie dowodowym, napotyka na szereg ograniczeń. Urządzenia techniczne pozwalają na badanie zapachów pod kątem poszczególnych ich składowych, cykl badawczy jest stosunkowo długi, trudno jest również kontrolować stężenie gazu w sposób ciągły (urządzenia do ciągłej analizy są kalibrowane na określony rodzaj gazu i są nieselektywne). Dlatego też między innymi nie kontynuuje się technicznych badań zapachu człowieka, skoncentrowano się natomiast na urządzeniach, o czułości porównywalnej, co prawda do „psiego nosa”, lecz analizujących substancje o dużo mniejszym stopniu złożoności, takie jak narkotyki czy materiały wybuchowe.

c) śladów świadczących przede wszystkim o sprawcy – biorąc pod uwagę kolejne kryterium, jakim jest przedmiot wnioskowania. Ślady zapachowe, podobnie jak każde inne ślady biologiczne są nierozerwalnie związane z organizmami żywymi.                                                                                   d) śladów kontaktowych – biorąc pod uwagę konieczność kontaktu osoby z przedmiotem lub miejscem.

Cheiloskopia - jedna z technik kryminalistycznych polegająca na analizowaniu tzw. czerwieni wargowej, tj. śladów odcisków ust. Ślad taki podobnie jak odciski linii papilarnych jest indywidualny dla każdego człowieka co pozwala na w miarę dokładną identyfikację osoby i ujawnienie potencjalnych śladów przestępstwa. Należy dodać, że rysunek czerwieni wargowej nie podlega zmianom do 10 lat. Za twórców cheiloskopii uchodzą dwaj japońscy uczeni: Y. Tsachihasi i K. Suzuki.

Palinologia kryminalistyczna W badaniach palinologii kryminalistycznej wykonuje się przede wszystkim analizę pyłku osadzonego na odzieży w celu określenia miejsca lub czasu zetknięcia osoby z roślinnością.

Artykuły:

„Genypina - nowy środek ujawniania śladów papilarnych” http://www.ksp.waw.pl/laboratorium/download/Publikacje/Genypina_nowy_srodek.pdf

Ackermann Rolf

O funkcjach i zadaniach kryminalistyki. Cz. 1-2. Probl.Krymin. 2003 nr 239 s. 69-76; nr 240 s. 69-74.

Alpert Marek

Nauka w służbie kryminalistyki. Świat Nauki 2004 nr 2 s. 22-23.

Bednarek Tomasz

Osmologia - przeceniany czy niedoceniany dział kryminalistyki. W: Problemy współczesnej (t.3) ... s. 21-27,

Biederman Jerzy

Glosa do wyroku SN z 12.I.2000 r. IV KKN 269/99. [Dot. charakteru ekspertyzy osmologicznej i tryb jej wykonywania]. PiP 2000 nr 11 s. 114-119.

Hanausek Tadeusz

Kryminalistyka w Polsce przełomu wieków. Probl.Krymin. 2001 nr 232 s. 5-8.

Hanausek Tadeusz

Meandry osmologii. Pal. 1998 nr 1/2 s. 41-46.

Tadeusz Tomaszewski

Nowe kierunki kryminalistycznych badań dokumentów, Problemy Kryminalistyki 1986, nr 172, s. 282-286